Zdrowie i odporność dziecka zaczynają kształtować się już od pierwszych chwil jego życia. Bardzo ważną rolę odgrywa pod tym względem mikrobiota jelitowa, która najszybciej rozwija się w ciągu pierwszych 1 000 dni życia dziecka, liczonych od poczęcia. Warto zatem wiedzieć, jaki jest wpływ mikrobioty na odporność dzieci, jak o nią dbać oraz jak skutecznie ją odbudować, zwłaszcza po antybiotykoterapii.
Czym jest mikrobiota jelitowa u dzieci i jak działa?
Mikrobiota jelitowa to złożony ekosystem miliardów mikroorganizmów – głównie bakterii, ale też wirusów, grzybów i pierwotniaków, które zasiedlają przewód pokarmowy dziecka. Szczególnie istotne pod tym względem są bakterie z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus, które pełnią funkcje ochronne i wspomagające rozwój organizmu.
Prawidłowo rozwinięta mikrobiota jelitowa u dzieci:
- wspomaga trawienie i wchłanianie składników odżywczych;
- uczestniczy w syntezie witamin, m.in. K i witamin z grupy B;
- chroni przed kolonizacją patogenów, konkurując z nimi o miejsce i pożywienie oraz produkując substancje hamujące ich rozwój;
- wspiera dojrzewanie i funkcjonowanie układu odpornościowego.
Mikrobiota jelitowa a mikrobiom dziecka – różnice
Mikrobiota jelitowa i mikrobiom to pojęcia, które często używane są zamiennie. W rzeczywistości odnoszą się do różnych aspektów funkcjonowania jelit.
- Mikrobiota jelitowa to wszystkie żywe mikroorganizmy (bakterie, wirusy, grzyby, archeony), które zasiedlają organizm człowieka.
- Mikrobiom dziecka to zbiór genomów (materiału genetycznego) tych mikroorganizmów, czyli całość informacji genetycznej mikrobioty.
Jelita a odporność dziecka – jak mikrobiota wpływa na układ immunologiczny?
Jelita uważane są za centrum odporności u dziecka. Szacuje się, że aż 70-80% komórek odpornościowych znajduje się właśnie w przewodzie pokarmowym (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33803407/, dostęp online: 9.07.2025). Oznacza to, że kondycja jelit i zasiedlającej je mikrobioty ma bezpośredni wpływ na to, jak organizm dziecka radzi sobie z zagrożeniami.
Już od pierwszych chwil życia mikrobiota jelitowa „uczy” organizm dziecka, jak rozpoznawać zagrożenia i jak na nie reagować. Robi to na kilka sposobów:
- wspiera barierę jelitową, czyli fizyczną i immunologiczną linię obrony przed przenikaniem szkodliwych substancji, do krwiobiegu;
- „trenuje” układ odpornościowy, stymulując rozwój i działanie komórek odpornościowych. Dotyczy to zwłaszcza limfocytów T-regulatorowych, które pomagają utrzymać równowagę między reakcją obronną a tolerancją immunologiczną. Mechanizm ten chroni organizm dziecka.
- wspiera produkcję przeciwciał, takich jak immunoglobulina A (IgA), które uczestniczą w reakcji odpornościowej organizmu.
Sprawdź też: wszystko, co musisz wiedzieć o odporności u niemowląt.
Co wpływa na mikrobiotę jelitową u dzieci?
Skład mikrobioty jelitowej u każdego dziecka jest inny i zależy od kilku czynników:
- rodzaj porodu – u dzieci urodzonych siłami natury dominują bakterie pochodzące z dróg rodnych i przewodu pokarmowego matki, w tym cenne bifidobakterie, które wspierają rozwój odporności i trawienie (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5648605/, dostęp online: 9.07.2025). W przypadku cesarskiego cięcia pierwsze drobnoustroje pochodzą zazwyczaj ze skóry matki i środowiska szpitalnego;
- sposób karmienia – mleko matki zawiera oligosacharydy, czyli naturalne prebiotyki, które wspierają wzrost bakterii z rodzaju Bifidobacterium i pomagają utrzymać zróżnicowaną, stabilną mikroflorę. Mleko modyfikowane wiąże się z nieco innym profilem bakteryjnym, często uboższym w korzystne bakterie;
- dieta – dieta obfitująca w cukry proste, tłuszcze nasycone i żywność przetworzoną może prowadzić do zaburzeń mikrobiozy, tzw. dysbiozy;
- styl życia i higiena – zbyt sterylne warunki życia, ograniczony kontakt z naturą, stres, palenie papierosów przez matkę w ciąży, zanieczyszczenie środowiska mogą negatywnie wpływać na mikrobiotę jelitową dziecka;
- stosowanie leków, zwłaszcza antybiotyków.
Mikrobiota jelitowa – jak dbać o nią na co dzień?
Codzienna troska o prawidłowy skład mikrobioty jelitowej ma duże znaczenie już od pierwszych dni życia dziecka. Wystarczy pamiętać tu o kilku prostych nawykach, takich jak:
- zbilansowana dieta – podstawą zdrowej flory bakteryjnej jelit u dzieci jest dieta bogata w błonnik pokarmowy (warzywa, owoce, rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste), który stanowi pożywkę dla dobrych bakterii. Dobrze jest też regularnie wprowadzać fermentowane produkty mleczne, takie jak jogurty, kefiry czy maślanka, które są źródłem naturalnych probiotyków;
- unikanie nadmiernej sterylności – nadmierna higiena w pierwszych latach życia może ograniczyć naturalną ekspozycję na drobnoustroje, które są potrzebne do „trenowania” układu odpornościowego dziecka. Ważne są zatem codzienne zabawy na świeżym powietrzu, kontakt z innymi dziećmi i zwierzętami, a także przebywanie w naturalnym środowisku (np. las, park);
- rozsądne stosowanie leków – antybiotyki i inne leki wpływające na mikrobiotę (np. leki przeciwwirusowe) należy stosować tylko w uzasadnionych przypadkach, zgodnie z zaleceniem lekarza;
- wspieranie naturalnej odporności – regularna aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu, unikanie stresu i utrzymanie stabilnego rytmu dnia to czynniki, które wpływają nie tylko na ogólną kondycję organizmu, ale też na zdrowie jelit i różnorodność mikrobioty.
Probiotyki a mikrobiota jelitowa dzieci – jak odbudować florę bakteryjną po antybiotyku u dziecka?
Antybiotyki, choć często są niezbędne, oddziałują na wszystkie bakterie w przewodzie pokarmowym, przez co mogą zaburzać równowagę mikrobioty jelitowej. Z tego powodu ważne jest wsparcie jej odbudowy, zwłaszcza u dzieci, których flora bakteryjna pozostaje w fazie rozwoju. Szczególną rolę odgrywają pod tym względem probiotyki – żywe mikroorganizmy, które, podane w odpowiednich ilościach, wywierają korzystny wpływ na zdrowie gospodarza. Probiotyki wspierają:
- przywracanie równowagi mikroflory jelitowej;
- hamowanie rozwoju szkodliwych bakterii, konkurując z nimi o miejsce i pożywienie;
- barierę jelitową i stymulują produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), które odżywiają komórki jelitowe;
- odpowiedź immunologiczną.
Najczęściej stosowane szczepy, wspierające w odbudowę mikroflory jelitowej to:
- szczepy z rodzaju Lactobacillus (np. L. rhamnosus GG, L. reuteri);
- szczepy z rodzaju Bifidobacterium (np. B. breve,B. infantis);
- drożdże probiotyczne Saccharomyces boulardii,
Należy wybierać preparaty zawierające konkretne, przebadane klinicznie szczepy, których działanie potwierdzają badania naukowe. Probiotyki warto podawać już w trakcie antybiotykoterapii i kontynuować przez co najmniej 1-2 tygodnie po jej zakończeniu. Dawkę i czas stosowania probiotyku należy dostosować do wieku dziecka oraz zaleceń producenta i lekarza.
Dowiedz się więcej na temat tego, jak dobrać odpowiedni probiotyk przy antybiotyku.
Mikrobiota jelitowa u dzieci – podsumowanie
Mikrobiota jelitowa odgrywa niezwykle ważną rolę w kształtowaniu odporności, wspieraniu trawienia oraz utrzymaniu ogólnego zdrowia. Jej skład zależy od wielu czynników, m.in. sposobu porodu, rodzaju karmienia, diety, stosowania preparatów oraz codziennego stylu życia. Dlatego już od pierwszych lat życia warto wspierać rozwój prawidłowej flory bakteryjnej jelit poprzez odpowiednio zbilansowaną dietę, zdrowe nawyki oraz w razie potrzeby stosowanie probiotyków.
Bibliografia
- Dunn A., Jordan S., Baker B., Carlson N., The Maternal Infant Microbiome: Considerations for Labor and Birth, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5648605/, [dostęp online: 9.07.2025].
- Gałęcka M., Basińska A. M., Bartnicka A., Znaczenie mikrobioty jelitowej w kształtowaniu zdrowia człowieka – implikacje w praktyce lekarza rodzinnego, Forum Medycyny Rodzinnej 2018, vol 12, no 2, 50–59.
- Jamer T., Wpływ modyfikacji mikrobiomu na układ odpornościowy dziecka – przegląd wybranych substancji i obserwacje własne polskich pacjentów, https://www.journalsmededu.pl/index.php/medycyna_i_zycie/article/download/1128/1028/, [dostęp online: 9.07.2025].
- Szajewska H., Mikrobiota i jej modyfikacje, Medycyna Praktyczna.
- Wiertsema S., Bergenhenegouwen J., Garssen J., Knippels L., The Interplay between the Gut Microbiome and the Immune System in the Context of Infectious Diseases throughout Life and the Role of Nutrition in Optimizing Treatment Strategies, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33803407/, [dostęp online: 9.07.2025].
