Często spotykamy się ze stwierdzeniem, że odporność zaczyna się w jelitach. Wynika to z tego, że żadna inna tkanka nie ma tak dużego kontaktu z zewnętrznym środowiskiem jak błona śluzowa jelit, która chroni organizm przed szkodliwymi patogenami. Jelita są też siedliskiem ogromnej ilości pożytecznych mikroorganizmów, które wspomagają procesy trawienne oraz wpływają na prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Jaką rolę odgrywa mikrobiota przewodu pokarmowego w budowaniu odporności i na czym polega odbudowa flory bakteryjnej jelit?
Jelita a odporność
Badania dowodzą (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8001875/, dostęp online: 2.10.2024), że około 70-80% komórek odpornościowych znajduje się w jelitach. Są one domem dla tkanek limfatycznych związanych z błoną śluzową (GALT), które odpowiadają za rozpoznawanie i neutralizowanie patogenów. Tkanki te współpracują z mikroflorą jelitową, czyli bilionami pożytecznych bakterii, które również odgrywają kluczową rolę w regulacji odpowiedzi immunologicznej. Jeżeli mikrobiota jelitowa jest w dobrej kondycji, zapewnia szereg istotnych funkcji:
- stymuluje pracę układu odpornościowego i wspiera ochronę organizmu;
- chroni układ pokarmowy przed patogenami;
- bierze udział w wytwarzaniu kwasów organicznych;
- ułatwia trawienie laktozy;
- wspiera syntezę witamin z grupy B oraz witaminy K.
Dowiedz się, jakie witaminy wspierają odporność.
Wszelkie zaburzenia mikrobioty przewodu pokarmowego mogą z kolei prowadzić do osłabienia funkcji obronnych. Nierównowaga w składzie mikrobity (dysbioza) może zwiększać ryzyko alergii, niekorzystnie wpływa również na kontrolę wagi.
Jelita a układ immunologiczny – co wpływa na stan mikrobioty przewodu pokarmowego?
Mikrobiota jelit zależy od wielu czynników, które mogą działać na nią pozytywnie lub negatywnie. Duże znaczenie ma pod tym względem:
- dieta – stanowi źródło składników rozprowadzanych po całym organizmie, takich jak substancje odżywcze. Prawidłowo zbilansowana dieta, bogata w błonnik, produkty fermentowane i kiszonki, pozwala z kolei na odżywienie bakterii jelitowych i poprawę kondycji jelit. Taki sposób odżywiania sprzyja wzrostowi pożytecznych mikroorganizmów, które wspierają funkcje immunologiczne i stanowią ochronę dla organizmu;
- antybiotyki – badania dowodzą (https://www.frontiersin.org/journals/cellular-and-infection-microbiology/articles/10.3389/fcimb.2020.572912/full, dostęp online: 2.10.2024), że nawet krótkotrwała antybiotykoterapia mocno zaburza stan mikrobioty jelit. W wyniku przyjmowania antybiotyków dochodzi do spadku dobroczynnych bakterii jelitowych (bakterie Lactobacillus i Bifidobacterium) na rzecz drobnoustrojów patogennych (m.in. bakterie Clostridium i drożdżaki Candida albicans). Taki stan zakłóca równowagę mikrobiologiczną jelit i sprawia, że regeneracja mikrobioty może trwać nawet 2 lata po zakończeniu kuracji antybiotykowej;
- czynniki środowiskowe – bakterie wchodzące w skład mikrobioty przewodu pokarmowego są bardzo wrażliwe na to, w jakim środowisku żyjemy. Doskonałym przykładem jest tzw. biegunka podróżnych, która powstaje jako reakcja przewodu pokarmowego na zmianę miejsca przebywania.
Co szkodzi mikroflorze jelitowej?
Niezdrowa dieta, bogata w przetworzoną żywność oraz źródła białka zwierzęcego (np. czerwone mięso), a także częste kuracje antybiotykowe to zaledwie początek długiej listy czynników, które mogą spowodować dysbiozę w jelitach. Równie ważne są:
- stres – ciągłe narażenie na sytuacje stresujące może wpływać niekorzystnie na motorykę jelit i zmieniać skład mikrobioty. To przyczynia się do licznych problemów zdrowotnych, w tym m.in. osłabionej odporności. Sprawdź też: Stres a odporność – jak emocje wpływają na ciało?;
- niedobór snu – nieodpowiednia higiena snu również wpływa niekorzystnie na zdrowie jelit i zaburza mikrobiotę przewodu pokarmowego;
- alkohol i papierosy – regularne spożywanie dużych ilości alkoholu może zaburzyć mikroflorę jelitową. Mikrobiota zmienia się też pod wpływem substancji zawartych w papierosach. Dochodzi wówczas do zwiększenia liczby niepożądanych bakterii i mikroorganizmów, czego efektem jest dysbioza jelitowa.
Jak odbudować florę bakteryjną jelit?
Stwierdzona dysbioza jelitowa wymaga wdrożenia odpowiednich kroków, których celem jest przywrócenie równowagi mikrobioty przewodu pokarmowego i poprawa ogólnego zdrowia. Wsparcie w tym procesie stanowią przede wszystkim probiotyki zawierające szczepy bakterii Lactobacillus i Bifidobacterium. Przyjmując te preparaty, jesteśmy w stanie ponownie skolonizować jelita odpowiednimi mikroorganizmami i ochronić je przed szkodliwymi patogenami. Probiotyki warto przyjmować także w naturalnej formie, czyli m.in. kiszonki (kiszone ogórki, kiszona kapusta) oraz fermentowane produkty mleczne (kefir, jogurty).
W trosce o zdrowie jelit i lepszą odporność organizmu warto zadbać również o takie elementy jak:
- zdrowa dieta, pozbawiona produktów wysoko przetworzonych, cukru rafinowanego oraz tłuszczów. Zamiast tego powinny znaleźć się w niej duże ilości świeżych owoców i warzyw, które nie działają wzdymająco na organizm (np. fasola, groch, kalafior), a także błonnik pokarmowy, który oczyszcza jelita ze zbędnych produktów przemiany materii;
- odpowiednie nawodnienie – zaleca się spożywanie co najmniej 2 litrów płynów dziennie. Dobrze nawodniony organizm sprawnie usuwa masę kałową, przez co złogi nie zalegają w jelitach;
- regularna aktywność fizyczna, która stymuluje pracę mięśni brzucha, przez co pomaga utrzymać regularność w rytmie wypróżnień;
- unikanie alkoholu i palenia papierosów, co zmniejsza ryzyko zaburzeń mikroflory jelitowej i sprzyja lepszemu wchłanianiu składników odżywczych.
Jak wspierać jelita u dziecka?
Maluszki, które dopiero przychodzą na świat, nie posiadają praktycznie żadnej flory jelitowej. Nabywają ją przede wszystkim w trakcie porodu siłami natury, karmienia piersią, a także w wyniku codziennego kontaktu z najbliższymi i światem zewnętrznym. Dla zdrowia i rozwoju mikrobioty w przewodzie pokarmowym niemowlaka bardzo ważne jest zatem karmienie piersią, najlepiej przez co najmniej 6 pierwszych miesięcy życia dziecka. Pokarm matki to naturalny probiotyk, który dostarcza maluchowi niezbędne substancje odżywcze oraz szczepy korzystnych bakterii jelitowych.
U starszych dzieci duże znaczenie ma kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych, które wpływają na zdrowie jelit. Wśród nich wymienia się m.in. powolne jedzenie, staranne przeżuwanie pokarmów oraz odpowiednie bilansowanie posiłków tak, aby zawierały przede wszystkim produkty bogate w błonnik oraz naturalne probiotyki wspierające mikroflorę jelitową.
Jelita a odporność – podsumowanie
Prawidłowa mikrobiota przewodu pokarmowego jest kluczowa dla zdrowia jelit i budowania odporności. Dzięki niej układ immunologiczny działa prawidłowo i w pełni spełnia swoje funkcje ochronne. Aby utrzymać taki stan, warto regularnie wspierać kondycję jelit, m.in. poprzez wprowadzenie do diety probiotyków i prebiotyków, zwiększenie spożycia błonnika pokarmowego, a także prowadzenie zdrowego stylu życia i unikanie czynników stresogennych. W rezultacie zyskamy nie tylko lepsze samopoczucie, ale także solidną ochronę organizmu w razie zagrożenia.
Bibliografia:
- Gałęcka M., Basińska A. M., Bartnicka A., Znaczenie mikrobioty jelitowej w kształtowaniu zdrowia człowieka – implikacje w praktyce lekarza rodzinnego, Forum Medycyny Rodzinnej 2018, vol 12, no 2, 50–59.
- Rakowska M., Lichosik M., Kacik J., Kalicki B., Wpływ mikrobioty na zdrowie człowieka, Pediatria i Medycyna Rodzinna 2016, 12 (4), s. 404–412.
- Wołkowicz T., Januszkiewicz A., Szych J., Mikrobiom przewodu pokarmowego i jego dysbiozy jako istotny czynnik wpływający na kondycję zdrowotną organizmu człowieka, Medycyna Doświadczalna i Mikrobiologia, 2014, 66, 223-235.
- Wiertsema S., Bergenhenegouwen J., Garssen J., Knippels L., The Interplay between the Gut Microbiome and the Immune System in the Context of Infectious Diseases throughout Life and the Role of Nutrition in Optimizing Treatment Strategies, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8001875/, dostęp online: 2.10.2024.
- Ramirez J., Guarner F., Fernandez L., Antibiotics as Major Disruptors of Gut Microbiota, https://www.frontiersin.org/journals/cellular-and-infection-microbiology/articles/10.3389/fcimb.2020.572912/full, dostęp online: 2.10.2024.
