Rodzaje odporności – jakie są typy odporności?

Układ odpornościowy człowieka to złożony system, który odpowiada za ochronę organizmu przed szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi . O tym, jak często doświadczamy gorszego samopoczucia decyduje odporność, czyli zdolność organizmu do rozpoznawania i neutralizowania zagrożeń. Czym jest odporność i jakie są jej rodzaje?

Co to jest odporność?

Odporność to zdolność organizmu do ochrony przed patogenami i czynnikami środowiskowymi, które mogą zakłócić funkcjonowanie komórek i tkanek. Odpowiada za nią układ immunologiczny składający się m.in. ze szpiku kostnego, śledziony, węzłów chłonnych i limfocytów. Dodatkową obronę zapewniają bariery zewnętrzne, w tym np. flora bakteryjna i błony śluzowe. Układ immunologiczny rozpoznaje i eliminuje patogeny, a także zapamiętuje je, co przyspiesza reakcję przy ponownym kontakcie.

Sprawdź, jakie witaminy wspierają odporność.

Odporność i jej rodzaje

Wyróżnia się 2 podstawowe rodzaje odporności człowieka: odporność wrodzoną i nabytą. Każda z nich pełni inną rolę w ochronie organizmu i działa na różnych poziomach układu immunologicznego.

Odporność wrodzona (nieswoista)

Odporność wrodzona, nazywana też nieswoistą, to pierwsza, a zarazem najważniejsza linia obrony. 

Odporność wrodzona jest uwarunkowana genetycznie, co oznacza, że działa od urodzenia i nie wymaga wcześniejszego kontaktu z niekorzystnymi czynnikami. Składa się z kilku elementów:

• barier fizycznych, takich jak skóra i błony śluzowe;
• komórek odpornościowych, w tym makrofagów, neutrofili, komórek dendrytycznych i komórek NK (natural killers);
• wydzielin organizmu, m.in. potu, wydzielin gruczołów łojowych i soków żołądkowych.

Mechanizmy odporności wrodzonej działają szybko i aktywują się tuż po kontakcie z antygenem, co pozwala organizmowi na błyskawiczną reakcję na zagrożenie.

Odporność nabyta (swoista)

Odporność nabyta kształtuje się w trakcie całego życia pod wpływem kontaktu z określonymi antygenami. To odporność swoista, czyli skierowana przeciwko konkretnym patogenom lub ich fragmentom. Odporność nabyta uaktywnia się wtedy, gdy odporność wrodzona nie radzi sobie z zagrożeniem. Rozwija się powoli, ale jest bardziej precyzyjna. Jej mechanizmy obronne aktywują się nawet w ciągu kilku dni po kontakcie z antygenem. Główne składniki odporności swoistej to:

• limfocyty T, które rozpoznają obce antygeny i pobudzają limfocyty B do produkcji przeciwciał;
• limfocyty B, które produkują przeciwciała po rozpoznaniu antygenu i aktywacji przez limfocyty T;
• monocyty, które przekształcają się w makrofagi i pomagają w uruchamianiu odpowiedzi immunologicznej.

Dobrym przykładem działania odporności nabytej są szczepionki na odporność, które zostały zaprojektowane w celu wywołania specyficznej reakcji immunologicznej organizmu. Szczepionki zawierają osłabione, martwe lub fragmenty patogenów, które wystarczająco pobudzają układ odpornościowy do produkcji przeciwciał oraz aktywacji komórek pamięci.

Po podaniu szczepionki organizm „uczy się” rozpoznawać patogen. Kiedy organizm zetknie się z rzeczywistym patogenem, jego układ odpornościowy jest już przygotowany do szybkiej i skutecznej reakcji. Przeciwciała oraz komórki pamięci, które zostały wyprodukowane po podaniu szczepionki, szybko rozpoznają i neutralizują zagrożenie.

Odporność bierna i czynna

Odporność wrodzoną i nabytą można dodatkowo podzielić na odporność czynną i bierną.

Odporność bierna

 To gotowa ochrona przed patogenami, którą organizm otrzymuje z zewnątrz, bez konieczności samodzielnego jej wytwarzania. Organizm nie wytwarza własnych przeciwciał i nie aktywuje układu immunologicznego w odpowiedzi na zagrożenie.

• Odporność bierna wrodzona to naturalna ochrona przekazywana od matki (głównie przez łożysko w trakcie ciąży i mleko matki po narodzinach), zabezpieczająca maluszka przed patogenami, z którymi matka miała wcześniej kontakt. 
• Odporność bierna nabyta powstaje z kolei wtedy, gdy organizm otrzymuje przeciwciała z zewnątrz, np. w wyniku podania surowicy zawierającej przeciwciała przeciwko konkretnemu patogenowi. Ta odporność działa natychmiastowo, ale jest krótkotrwała i nie prowadzi do produkcji komórek pamięci.

Odporność czynna

Organizm sam wytwarza odpowiedź immunologiczną jako reakcję na kontakt z patogenem lub na podanie szczepionki. W rezultacie otrzymuje długotrwałą ochronę, ponieważ układ odpornościowy zapamiętuje patogeny, z którymi miał do czynienia, i jest w stanie szybciej zareagować w przypadku ponownego ich kontaktu. 

• Odporność czynna wrodzona polega na wytwarzaniu odpowiedzi immunologicznej przez organizm w odpowiedzi na kontakt z patogenem, ale bez wcześniejszego kontaktu z danym antygenem. 
• Do wytworzenia odporności czynnej nabytej dochodzi w wyniku kontaktu z patogenem lub przez szczepienie, gdzie organizm styka się z nieaktywnymi lub osłabionymi wersjami patogenów bądź ich fragmentami.

Jak wspierać wrodzoną i nabytą odporność organizmu?

Prawidłowa praca układu odpornościowego wymaga odpowiedniego wsparcia, które obejmuje takie działania jak:

• odporność wrodzona – usprawnianie odporności wrodzonej jest ściśle związane z hartowaniem organizmu (przystosowaniem go do różnych warunków atmosferycznych) oraz układem pokarmowym, który stanowi główny element w obronie przed patogenami. Zdrowie jelit, w tym utrzymanie równowagi mikroflory bakteryjnej, wpływa bezpośrednio na pracę układu pokarmowego. Duże znaczenie ma tu zbilansowana  dieta, bogata w błonnik, prebiotyki i probiotyki, które wspierają rozwój korzystnych bakterii jelitowych. Wsparciem dla odporności wrodzonej jest też prawidłowa higiena snu i unikanie stresu. Brak odpowiedniego wypoczynku osłabia odporność, prowadząc do wzrostu stężenia kortyzolu, który hamuje odpowiedź immunologiczną. 
• odporność nabyta – wspieranie odporności nabytej odbywa się przede wszystkim poprzez szczepienia ochronne oraz te zawierające gotowe przeciwciała. Równie istotna jest zbilansowana dieta, bogata w witaminy, minerały i mikroelementy.

Dowiedz się też, jak domowo wspierać odporność.

Rodzaje odporności i ich charakterystyka – podsumowanie

Wyróżnia się 2 podstawowe rodzaje odporności – wrodzoną i nabytą, których zadaniem jest ochrona organizmu przed patogenami. Odporność wrodzona (nieswoista) to pierwsza linia obrony, która działa natychmiast po kontakcie z zagrożeniem. Jest wrodzona i nie wymaga wcześniejszego kontaktu z patogenem. Odporność nabyta rozwija się w wyniku kontaktu z patogenami i aktywuje się powoli, zapewniając przy tym długotrwałą ochronę dzięki pamięci immunologicznej. Wspieranie obu rodzajów odporności poprzez odpowiednią dietę i zdrowy styl życia pozwala na zapewnienie odpowiedniej ochrony całego organizmu. 

Bibliografia:

1. Borodulin-Nadzieja L., Fizjologia człowieka. Podręcznik dla studentów licencjatów medycznych, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2005.
2. Drela N.: NAGRODA NOBLA 2011: DWA RODZAJE ODPORNOŚCI. Kosmos – Problemy Nauk Biologicznych. Tom 61, 2012(4): 535-546.
3. Cyman N. i wsp.: Wrodzone i nabyte mechanizmy odporności komórkowej w patogenezie przewlekłych nieswoistych zapaleń jelit. Forum Medycyny Rodzinnej 2016, tom 10, nr 3, 238–247.