Co to jest odporność swoista?

Układ odpornościowy człowieka składa się z wielu wyspecjalizowanych komórek i narządów, m.in. szpiku kostnego, grasicy, migdałków i węzłów limfatycznych, które odpowiadają za ochronę organizmu przed szkodliwym działaniem czynników zewnętrznych. Wykorzystują w tym celu 2 rodzaje odporności: swoistą oraz nieswoistą. Czym jest odporność swoista, jakie są jej rodzaje i w jaki sposób możemy ją pozyskać?

Co to jest odporność swoista?

Odporność swoista, inaczej określana jako odporność nabyta, rozwija się w odpowiedzi na kontakt organizmu z konkretnym patogenem. Jej zadaniem jest wytwarzanie konkretnych przeciwciał skierowanych do zwalczania określonego patogenu, dzięki czemu organizm posiada skuteczną ochronę. Odporność swoista rozwija się powoli, jednak każdy ponowny kontakt z danym antygenem aktywuje szybką i skuteczną reakcję obronną.

Odporność swoista bazuje na 2 mechanizmach:

• odporność komórkowa – zwalczanie patogenów odbywa się poprzez bezpośrednią aktywność limfocytów T, w tym cytotoksycznych (TCD8+) oraz pomocniczych (TCD4+). Ich celem jest usuwanie zainfekowanych komórek, a następnie regulowanie całkowitej odpowiedzi immunologicznej. Limfocyty cytotoksyczne odpowiadają głównie za eliminację komórek zainfekowanych patogenem  natomiast limfocyty pomocnicze wspomagają aktywację innych komórek układu odpornościowego, takich jak limfocyty B i makrofagi;
• odporność humoralna – tu główną rolę odgrywają limfocyty B, które produkują przeciwciała. Odpowiedź jest skierowana przeciwko patogenom obecnym w płynach ustrojowych, takich jak krew lub limfa.

Odporność swoista a nieswoista – różnice

Układ immunologiczny kształtuje się już na etapie życia płodowego, dzięki czemu w momencie narodzin dziecko dysponuje odpornością nieswoistą (wrodzoną). Ten typ umożliwia aktywację ogólnych mechanizmów obronnych w momencie kontaktu z patogenem. Reakcja nie jest skierowana przeciwko określonemu antygenowi, jak ma to miejsce w przypadku odporności swoistej, jednak mimo to jest szybka i stanowi pierwszą linię obrony organizmu przed zagrożeniem. Z kolei odporność swoista charakteryzuje się większą precyzją w rozpoznawaniu i eliminacji patogenów.

Dowiedz się też, dlaczego odporność jest tak ważna i jak ją wzmocnić.

Rodzaje odporności swoistej

Odporność swoista kształtuje się w wyniku różnych mechanizmów, które pozwalają organizmowi precyzyjnie reagować na konkretne patogeny. Ogólny podział odporności swoistej obejmuje odporność bierną oraz czynną.

Odporność swoista bierna

Jest to naturalna obrona organizmu, która rozwija się już w życiu płodowym (podobnie jak odporność nieswoista). Na jej rozwój wpływa m.in. styl życia oraz odporność matki, która przekazuje dziecku niektóre elementy odporności przez łożysko oraz w okresie karmienia piersią. Odporność swoista bierna polega na biernym (niezależnym od człowieka) pobieraniu gotowych przeciwciał lub komórek odpornościowych do organizmu, zyskując w ten sposób natychmiastową ochronę. Co ważne, proces ten nie prowadzi do długotrwałej pamięci immunologicznej.

Odporność swoista bierna może być przekazana:

• naturalnie, np. przez łożysko z matki lub podczas karmienia piersią;
• sztucznie, np. po podaniu surowicy odpornościowej obecnej w przeciwciałach wytwarzających się w organizmie osoby. 

Ten typ odporności zapewnia natychmiastową skuteczność, chociaż jego działanie jest krótkotrwałe, a przeciwciała odpornościowe szybko zanikają. Z tego powodu dzieci przed ukończeniem 1. roku życia nie posiadają już zwykle odporności swoistej biernej.

Odporność swoista czynna

W okolicy 3. miesiąca życia dziecka zaczyna kształtować się też odporność swoista czynna, która nie zależy od jakości pokarmu i stylu życia matki. Organizm nabywa ją bezpośrednio po kontakcie z patogenami. W odpowiedzi na kontakt z nimi układ odpornościowy zaczyna produkować własne przeciwciała oraz rozwijać komórki pamięci immunologicznej, które pozwalają na szybszą i bardziej efektywną reakcję w stanach zagrożenia.

Odporność swoista czynna rozwija się w sposób:

• naturalny, gdy organizm ma styczność z patogenem;
• sztuczny, poprzez przyjmowanie szczepień ochronnych, które stymulują układ odpornościowy do wytworzenia ochrony przed określonymi patogenami.

Budowanie odporności swoistej czynnej trwa przez wiele lat, a niektóre przeciwciała utrzymują się w organizmie nawet przez całe życie. Organizm człowieka stale uczy się rozpoznawać nowe patogeny i budować przeciwko nim odpowiedź immunologiczną. W miarę dojrzewania układu odpornościowego dziecko zyskuje coraz większą zdolność do samodzielnej ochrony organizmu. 

Co może osłabić odporność nabytą?

Niekorzystny wpływ na odporność swoistą mają przede wszystkim wszelkiego rodzaju używki, takie jak alkohol i papierosy. Duże znaczenie pod tym względem ma też ekspozycja na częsty stres i ciągłe napięcie emocjonalne. System odpornościowy może osłabić też niezdrowa dieta, uboga w składniki odżywcze i witaminy, niedosypianie, częste zmiany klimatu. Do tego wszystkiego dochodzi niski poziom aktywności fizycznej, który prowadzi do osłabienia krążenia krwi i limfy, a tym samym ogranicza efektywność odpowiedzi immunologicznej.

Jak pozyskać odporność swoistą?

Człowiek jest w stanie rozwijać i wspierać odporność nabytą, zwłaszcza poprzez zdrowy styl życia i regularne szczepienia ochronne. Istotną rolę odgrywają tu takie kwestie jak:

• zmiana diety na zbilansowaną, pełną świeżych owoców i warzyw, ziaren, kasz oraz orzechów. Warto wprowadzić do niej także czosnek i napary ziołowe, w tym m.in. rumianek, echinaceę oraz imbir, które wspierają układ odpornościowy;
• regularna aktywność fizyczna, która poprawia krążenie, dotlenia organizm i wspiera układ odpornościowy. W zależności od indywidualnych predyspozycji na początek można włączyć takie aktywności jak 30-minutowy spacer, jogging, joga czy pływanie;
• odpowiednia ilość snu, aby organizm miał możliwość całkowitej regeneracji i wzmocnienia;
• unikanie stresu, m.in. poprzez praktykowanie technik relaksacyjnych, takich jak medytacja;
• odpowiednia higiena, w tym regularne mycie rąk ;
• regularne szczepienia ochronne, dzięki którym organizm uczy się reagować na konkretne patogeny poprzez wytwarzanie przeciwciał 

Dobrym sposobem na budowanie odporności swoistej jest też hartowanie organizmu, czyli stopniowe przyzwyczajanie go do zmieniających się warunków atmosferycznych, takich jak zimno czy ciepło, przez stosowanie naprzemiennych kąpieli w zimnej i ciepłej wodzie, spacerowanie na świeżym powietrzu w różnych warunkach pogodowych, a także odpowiednie ubieranie się, aby organizm mógł lepiej radzić sobie z ekstremalnymi temperaturami.

Sprawdź, jakie są sprawdzone sposoby na wsparcie odporności dla dorosłych i dzieci.

Odporność swoista – podsumowanie

Odporność swoista, inaczej nabyta, to precyzyjny mechanizm obronny organizmu, który rozwija się w odpowiedzi na kontakt z konkretnym patogenem. Działa wolniej niż odporność nieswoista, ale jest bardziej skuteczna i zapewnia długotrwałą ochronę dzięki pamięci immunologicznej. Odporność swoista dzieli się na czynną i bierną, zróżnicowaną pod względem mechanizmu działania. Odporność swoistą można wspierać  poprzez zdrowy styl życia, dietę bogatą w witaminy i minerały, aktywność fizyczną oraz regularne szczepienia, które uczą układ odpornościowy rozpoznawać i zwalczać konkretne patogeny.

Bibliografia:

1. Gajewski P. i in., Interna Szczeklika, Medycyna Praktyczna, Kraków 2017, s.1848–1855, 2121−2185.
2. Gołąb J., Jakóbisiak M., Lasek W., Stokłosa T (red.), Immunologia, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN 2007.
3. Lutz W., Tarkowski M., Dudek B., Psychoneuroimmunologia, nowe spojrzenie na funkcjonowanie układu odpornościowego, Medycyna Pracy, 2001, 52(3), s. 203-209.
4. Szczepaniak M. i in., Podstawy Immunologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009.